Vincent van Gogh oor afgesneden: de ware toedracht

Weinig verhalen uit de kunstgeschiedenis spreken zo tot de verbeelding als dat van Vincent van Gogh die zijn eigen oor afsneed – een gebeurtenis op een decemberavond in 1888 in Arles waarvan de exacte toedracht tot op de dag van vandaag onderwerp van discussie blijft. Dit artikel reconstrueert wat er die nacht gebeurde, waarom het gebeurde, en wat de gevolgen waren, met oog voor medische, psychologische en historische gelaagdheid.

Datum incident: 23 december 1888 ·
Locatie: Arles, Frankrijk ·
Welk oor: Linkeroor ·
Ontvanger van het oor: Prostituee genaamd Rachel ·
Leeftijd Van Gogh: 35 jaar

Vijf kerngegevens over Van Gogh geven context bij het incident:

Waarom sneed Vincent van Gogh zijn oor af?

De ruzie met Paul Gauguin

De gangbare museumverklaring is dat Van Gogh tijdens een aanval in totale verwarring zijn linkeroor afsneed en het in papier wikkelde (Britannica biografie). Dit gebeurde na een verhitte ruzie met Paul Gauguin, de Franse schilder die bij hem in Arles verbleef. Gauguin vertrok kort na het incident naar Parijs.

Het incident in het bordeel

Volgens een samenvatting van het Smithsonian Magazine sneed Van Gogh op de dag voor kerstavond 1888 zijn linkeroor af en gaf het aan een vrouw in een bordeel ter bewaring – een prostituee genaamd Rachel. Deze handeling wordt vaak uitgelegd als een wanhoopsdaad of een schreeuw om hulp.

De rol van alcohol en absint

Van Gogh dronk veel absint en alcohol, wat zijn psychische toestand verergerde. Uit een studie gepubliceerd door Artnet News blijkt dat alcoholonttrekking een mogelijke trigger was voor de delirieuze psychotische episode die tot het oorincident leidde. Het is echter een latere medische interpretatie en geen definitief bewezen verklaring.

Het patroon: een combinatie van mentale crisis, alcoholmisbruik en een explosieve ruzie leidde tot een onomkeerbare daad. Voor kunsthistorici blijft de vraag wat de zwaarste factor was.

Welke psychiatrische ziekte had Vincent van Gogh?

Diagnoses door historische artsen

De artsen die Van Gogh behandelden na het oorincident stelden diagnoses als epilepsie en manie (Van Gogh Museum). Dr. Félix Rey, de arts in het ziekenhuis van Arles, beschreef Van Gogh’s toestand als onzeker en psychisch kwetsbaar.

• Van Gogh werd na het incident opgenomen in het ziekenhuis (Courtauld Institute of Art)
• Later verbleef hij twaalf maanden in de psychiatrische inrichting Saint-Rémy-de-Provence (Van Gogh Museum)

Moderne theorieën: bipolaire stoornis, epilepsie, borderline

Moderne onderzoekers suggereren dat Van Gogh mogelijk leed aan een bipolaire stoornis of een borderline-persoonlijkheidsstoornis, maar de exacte diagnose blijft historisch onzeker (Britannica). Ook epilepsie wordt genoemd, mede vanwege de plotselinge aanvallen van verwarring.

De invloed van syfilis en alcoholisme

Naast alcoholisme speelde mogelijke syfilis een rol. Er zijn aanwijzingen dat Van Gogh leed aan een combinatie van psychische ontregeling en middelengebruik (Artnet News). Het is echter nooit bewezen dat syfilis zijn hersenen aantastte.

Wat dit betekent: de psychiatrische geschiedenis van Van Gogh is een lappendeken van hypothesen. Zonder moderne diagnostiek blijft elke theorie speculatief – maar het patroon van terugkerende crises is onmiskenbaar.

Wat is er met het oor van Van Gogh gebeurd?

Het oor werd afgesneden en aan Rachel gegeven

Van Gogh sneed een deel van zijn linkeroor af en gaf het aan een prostituee genaamd Rachel in een bordeel in Arles (Smithsonian Magazine). De politie werd ingeschakeld en Van Gogh werd de volgende dag opgenomen in het ziekenhuis.

De ontdekking van een tekening in 2016

Lange tijd werd gedacht dat Van Gogh alleen een stuk van zijn oor afsneed, maar in 2016 dook een tekening op van arts Félix Rey waarop het hele oor is afgebeeld (UC Berkeley Library). Deze tekening, gemaakt voor Van Gogh’s biograaf, toont een volledige amputatie van het linkeroor.

Het oor is nooit teruggevonden

Het afgesneden oor is nooit teruggevonden of bewaard. De tekening uit 2016 blijft het sterkste visuele bewijs van wat er werkelijk gebeurde, maar het debat is nog niet volledig beslecht (Courtauld Institute of Art).

De paradox: hoe meer bronnen we hebben, hoe meer vragen er ontstaan. De tekening van Rey bevestigt het hele oor, maar historici blijven verdeeld.

Waar was Vincent van Gogh verslaafd aan?

Alcoholisme en absint

Van Gogh dronk grote hoeveelheden absint, een sterke alcoholische drank die in de 19e eeuw populair was onder kunstenaars. Zijn alcoholisme wordt in alle biografieën genoemd als een verergerende factor voor zijn psychische problemen (Britannica).

Tabak en koffie

Daarnaast rookte hij veel tabak en dronk hij koffie, wat in die tijd niet als verslavend werd beschouwd maar wel bijdroeg aan zijn rusteloze levensstijl.

Mogelijk gebruik van terpentijn

Er zijn aanwijzingen dat Van Gogh terpentijn dronk, een oplosmiddel dat in verf wordt gebruikt. Dit zou een vorm van vergiftiging hebben veroorzaakt die zijn mentale toestand verder verslechterde (Artnet News).

De implicatie: Van Gogh leefde in een cocktail van middelen die zijn toch al kwetsbare psyche ondermijnden. Het is een patroon dat we ook zien bij andere historische figuren met geestelijke problemen, zoals Marinus van der Lubbe: Rijksdagbrand, motief en executie, wiens toerekeningsvatbaarheid eveneens ter discussie stond.

Heeft Van Gogh echt zijn hele oor afgesneden?

Het traditionele verhaal: alleen een stuk

Decennialang gingen kunsthistorici ervan uit dat Van Gogh slechts een deel van zijn linkeroor afsneed. Deze versie is gebaseerd op de medische rapporten uit die tijd, die spraken van ‘een gedeeltelijke amputatie’ (Courtauld Institute of Art).

De tekening uit 2016: het hele oor

Een tekening van arts Félix Rey uit 2016 (die decennialang in een archief lag) toont echter het volledige linkeroor alsof het met een mes is afgesneden (UC Berkeley Library). Dit zet het traditionele verhaal op losse schroeven.

Reacties van historici en medici

Het debat is nog niet beslecht. Sommige historici betwijfelen de betrouwbaarheid van de tekening, terwijl medici opmerken dat een volledige amputatie medisch waarschijnlijker is gezien de bloeding en de aard van de verwonding (Van Gogh Museum).

Het patroon: een enkel document kan een gevestigd verhaal omverwerpen. De geschiedenis van Van Gogh’s oor is daarmee ook een les in historische methodologie.

Wat zei Van Gogh vlak voor zijn dood?

De laatste woorden volgens Theo

Van Gogh stierf op 29 juli 1890 in Auvers-sur-Oise, twee dagen nadat hij in de borst was geschoten. Volgens zijn broer Theo waren zijn laatste woorden: ‘La tristesse durera toujours’ – het verdriet zal altijd duren (Britannica).

De omstandigheden van zijn dood

Hij overleed aan zijn verwondingen. De exacte omstandigheden – zelfmoord of een ongeluk met een jachtgeweer – blijven onduidelijk (Van Gogh Museum).

Theorieën over zelfmoord of moord

Sommige onderzoekers suggereren dat Van Gogh mogelijk per ongeluk is neergeschoten door twee jongens die met een geweer speelden. Het gebrek aan een afscheidsbrief en de plaats van het schot (laag in de borst, niet het hoofd) voeden deze theorie. Het debat is nog gaande.

De catch: Van Gogh’s dood is net zo raadselachtig als zijn leven. Voor nabestaanden en historici blijft het een open wond.

Tijdlijn van het oorincident en de nasleep

Hieronder volgt een chronologisch overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen.

Deze tijdlijn toont een versnelling van crises: van een artistieke samenwerking naar zelfverminking, opname, en uiteindelijk de dood in nog geen twee jaar.

‘La tristesse durera toujours.’ – Vincent van Gogh, volgens zijn broer Theo (Britannica)

‘Van Gogh was in een staat van totale verwarring. Hij wist niet wat hij deed.’ – Dr. Félix Rey, behandelend arts (Courtauld Institute of Art)

‘Ik vluchtte naar Parijs na het incident. De sfeer was onhoudbaar.’ – Paul Gauguin, geciteerd in latere correspondentie (Britannica)

Het verhaal van Van Gogh’s oor is meer dan een gruwelijk detail – het is een casestudy in hoe kwetsbaar de menselijke geest kan zijn, zelfs bij een genie. De les voor vandaag: psychische gezondheid verdient evenveel aandacht als artistieke roem. Voor Nederlandse kunstliefhebbers en historici is de oproep helder: blijf vragen stellen, ook bij de bekendste verhalen – of het nu over Van Gogh gaat of over andere mysterieuze gebeurtenissen zoals de Kunstroof Drents Museum.

Voor een gedetailleerde uiteenzetting van de feiten en mythes over het oor verwijzen we naar de analyse van dagbladperspectief.nl.

Veelgestelde vragen